Brązy – rzeźby z ognia

Rzeźba Igora Mitoraja, Asklepios, brąz patynowany

Rzeźby z brązu zna każdy, ale ich tworzenie to długi, skomplikowany proces, gdzie nie tylko artysta jest bohaterem. Aby powstało dzieło sztuki rzeźbiarskiej, potrzebne są formy, modele z wosku, temperatura 1000 st. °C i umiejętność panowania nad płynnym metalem. A to dopiero początek.

Rzeźby z brązu powstają w wieloetapowym procesie obejmującym pracę rzeźbiarza, odlewnika i cyzelera. Artysta tworzy model, odlewnia wykonuje formę i odlew, a cyzeler ręcznie wykańcza powierzchnię, poprawiając detale i patynę. Oryginalne odlewy można rozpoznać po jakości wykonania, sygnaturach, numeracji, patynie oraz dokumentacji pochodzenia.

Monika Bryl: W 2013 r. w Muzeum Warszawy kuratorowałam wystawę warszawskiej wytwórni brązów Bracia Łopieńscy. Po jej zakończeniu jedna z tam pracujących osób, na kierowniczym stanowisku, powiedziała mi: wiesz, mi się wydawało, że to taki zakurzony złom, a jednak, to jest bardzo ciekawa sztuka.

Konrad Szukalski: Czyli to się lubi co się zna. Jak odróżnić dobry odlew od złego? Jak odróżnić oryginał od falsyfikatu? Dziś porozmawiamy o technologii produkcji i ocenie autentyczności brązów. I do lektury naszej rozmowy zapraszamy zarówno kolekcjonerów i miłośników sztuki, jak i kadrę kierowniczą muzeów.

K: No właśnie, zacznijmy od fundamentalnego pytania, rzeźbiarz czy brązownik – kto tu jest autorem dzieła sztuki?

M.: To jest świetne pytanie, bo dotykamy tu istoty rzeźby w brązie. Jako badaczka brązów odpowiem: obaj są współautorami sukcesu, choć w różnym wymiarze. Rzeźbiarz to autor projektu. To on tworzy model w glinie lub gipsie, nadaje mu formę, treść i ekspresję. Ale rzeźbiarz rzadko kiedy sam podejmuje się odlania jej w brązie . I tu na scenę wkracza brązownik. Bez jego kunsztu  wizja artysty pozostałaby tylko kruchym gipsem. I nie miałaby tego wymiaru estetyki – który nadaje jej sam materiał – koloru, blasku, masywności, szlachetności i wszystkich znaczeń oraz symboliki, którą niesie brąz. Kolekcjonerzy zdecydowanie częściej szukają dzieł słynnych artystów, odlanych przez renomowane wytwórnie, niż nawet autorskich gipsów.

K: Czyli brązownik to po prostu rzemieślnik wykonujący czarną robotę?

M: Absolutnie nie „po prostu”! To jest bardzo trudne rzemiosło. Zły odlewnik potrafił całkowicie zepsuć genialną rzeźbę – zalać detale, zniekształcić proporcje – czyli zamienić ideę twórcy w kicz. Znak słynnego brązownik to gwarancja, że zamysł artysty został  w 100% zrealizowany. Dlatego na rynku kolekcjonerskim sygnatura topowej odlewni bywa czasami ważniejsza i bardziej poszukiwana niż nazwisko samego rzeźbiarza! To gwarancja najwyższej jakości wykonania.

Mathurin Moreau, Wiosna (fragment)
Mathurin Moreau, Wiosna (fragment)

Jak powstaje rzeźba z brązu?

K: Skoro to tak skomplikowane, przeprowadźmy naszych słuchaczy przez ten proces. Jak więc powstaje taka rzeźba?

M: Historycznie mieliśmy dwie główne metody odlewania: odlew w formach piaskowych oraz metodę wosku traconego (cire perdue). Ta druga jest uważana za bardziej szlachetną, bo model odlewniczy jest tworzony z wosku i powstaje z niego tylko jeden odlew.

K: Na czym polega?

Na czym polega metoda traconego wosku?

M: W ogromnym skrócie: najpierw model rzeźbiarza powleka się specjalną formą, z której uzyskuje się woskowy odlew rzeźby – w środku pusty. Ten woskowy model obkłada się masą ogniotrwałą i podgrzewa.
Pod wpływem ciepła wosk się topi i dosłownie „ucieka” przez specjalne kanały (stąd nazwa „wosk tracony”).
W puste miejsce po wosku wlewa się rozżarzony, płynny brąz, który ma temperaturę ponad 1000 °C.

K.: Nie jest to więc aż tak skomplikowane…

M.: Do muzeum, podczas wystawy Łopieńskich, o której na początku naszej rozmowy wspomniałam, zadzwoniła nauczycielka ze szkoły podstawowej, która chciała na lekcji z uczniami odlewać brąz. Jednak nie, to nie jest zabawa dla dzieci, ani dla domorosłych odlewników, a i nieczęsto podejmują się jej rzeźbiarze. Cały ten proces to skomplikowana fizyka i chemia oraz “inżynieria” – skład, temperatura brązu musi być odpowiednia. Skład masy z której jest zrobiona forma także – musi być ona odpowiednio elastyczna, odporna, oraz przepuszczająca gazy. Samo zalewanie formy wymaga także wiedzy i zręczności – trzeba to robić nie za wolno, nie za szybko. Metal uderza w ścianki formy, potem się cofa, zastyga. Wszystkie te warunki fizykochemiczne musi “ogarniać” odlewnik, aby uzyskać dobry odlew – dobry  czyli – o odpowiedniej, równiej grubości ścianek, nie zniekształcony, o powierzchni bez wżerów, pęknięć, chropowatości, porowatości.

K.: Forma też może eksplodować..

M.: Tak, to najczarniejszy scenariusz. Pamętajmy, że to płynny metal o temperaturze 1000 °C.

K: I gotowe? Wyciągamy z formy i stawiamy na kominku?

M: Skądże! Nawet w dobrym warsztacie pewna część odlewów nadaje się tylko do przetopienia, mają zbyt dużo wad. To, co wyciągamy z formy, wygląda na początku koszmarnie. Surowy odlew jest matowy, ma odstające kanały wlewowe i szwy. Teraz zaczyna się najważniejszy etap: obróbka brązownicza, naprawianie wad, które da sie naprawić, polerowanie powierzchni, łączenie poszczególnych elementów, a później cyzelowanie.

Kim jest rzeźbiarz, odlewnik i cyzeler?

K: Czyli?

M: Cyzeler za pomocą młotka i puncyn, czyli dłutek “dorzeźbia” figurę: nanosi fakturę, odtarza np. włosy, pióra, fałdy ubrań. To na tym etapie decyduje się, czy rzeźba będzie miała siłę wyrazu, czy eksperesja przerodzi się w kicz.

K.: Zezowata Wenus, czy Apollo ze złamanym nosem…

Monika Bryl: tak, takie przykłady najlepiej to ilustrują. Jeśli chcemy sobie podszkolić oko, możemy np. wygooglować “Wenus z Milo” brąz. Mozemy porównać reprodukcje w brązie słynnej starozytnej rzeźby – np. XIX wieczne, które znajdują się w zbiorach muzealnych, czy w ofercie renomowanych antykwariatów, z takimi, które można znaleźć na aukcjach internetowych, allegro, olx, czy w sklepach ze starociami.

 

K.: No dobrze powiedzmy jeszcze o patynie. Ileż to jest przeszywających dreszczykiem grozy opowiastek o przedmiotach, które klient przed sprzedażą wyczyścił aby się ładnie błyszczały. I zamienił unikat w destrukt.

Monika Bryl: Surowy brąz ma kolor złocisty, lecz utlenia się – pokrywają się naturalną patyną. Kariera patyny rozpoczęłą się w renesansie, kiedy podczas pierwszych wykopalisk archeologicznych zaczęto wydobywać starożytne brązy. Na skutek przebywania w ziemi utleniły się – pokryte były vert antique – charakterystyczną patyną, o pięknej zielonkawej barwie. Była ona atrakcyjna wizualnie, ale była też poświadczeniem autentyczności. Stąd też patyna stała się bardzo pożądaną cechą brązów.

K.: Ale brązy są też sztucznie patynowane.

M: Tak, w renesansie odrodziło się rzemiosło odlewnicze, i w tedy też zaczęto patynować brązy. Po pierwsze – aby je upodobnić do starożytnych, a po drugie – aby zamaskować wady odlewnicze początkuących rzemieślników.

K: Czyli brąz jest pokryty sztuczną patyną oraz naturalną?
Monika Bryl.: tak i obie są dla kolekcjonera bardzo piękne i bardzo cenne, bo na ich podstawie ocenia się autentyczność.

K: A co z grynszpanem?

M.: To proces korozyjny, który niszczy metal. Taka złośliwa patyna ma jaskrawozielony kolor, jest sypka i potrafi dosłownie „zżerać” i niszczyć strukturę brązu, tworząc w nim wżery. Problem w tym, że patyna szlachetna i złośliwa mają podobny kolor, stąd niewprawne oko je myli. Temat patyny poruszyliśmy w jednym z naszych wcześniejszych podcastów z cyklu “Sztuka Patrzenia”, zatem tam odesłałabym osoby zainteresowane.

Jak odróżnić oryginalną rzeźbę od podróbki?

K: Przejdźmy do praktyki rynkowej, bo to pewnie najbardziej elektryzuje naszych słuchaczy. Jak odróżnić dzieło wysokiej klasy od odlewniczego kiczu, a oryginał od falsyfikatu? Na co jako pierwsza zwracasz uwagę, gdy trafia do Ciebie rzeźba do wyceny?

M.: Patrzymy na sam stop, ścianki odlewu, czy są dobrej, jednolitej grubości, czy odlew nie ma zniekształceń, czy nie ma na nim wad powierzchniowych. Czy sztuczna patyna jest ładna, czy jest na nim patyna czasu. Kiedy przyjrzysz się detalom – na przykład dłoniom postaci czy fakturom – w oryginale zobaczysz precyzję, ostre krawędzie, mistrzostwo rzemiosła. W taniej kopii wszystko jest obłe, „mydlane”, jakby zatarte. Na przykład – zamiast stopy nasza Wenus ma żabią płetwę.
Oczywiście przyglądamy się wnikliwie cyzelerce, o której już powiedzieliśmy.

K: A co z sygnaturami? Przecież fałszerz może wybić na rzeźbie dowolne nazwisko.

M.: I to robią nagminnie! Często fałszerze biorą oryginalną rzeźbę z brązu, robią z niej formę i odlewają kolejną. Ponieważ brąz podczas stygnięcia kurczy się o około 1 do 2 procent, falsyfikat wtórny będzie zawsze minimalnie mniejszy i lżejszy od oryginału. Poza tym sygnatura na odlewie wtórnym traci ostrość – litery stają się niewyraźne, grube. Bywa, że sygnatura nie jest wyryta, a odlana, podobnie jak znak odlewni – nie wybity, a odlany.

K: Czy są jeszcze jakieś ukryte detale? Coś, czego nie widać na pierwszy rzut oka?

M.: Sposób łączenia elementów, rodzaj śrub, gwintów, a nawet kolor i struktura metalu wewnątrz, gdzie nie ma patyny – to wszystko mówi nam, czy obiekt powstał w XIX wieku, w dwudziestoleciu międzywojennym, czy trzy miesiące temu pod Warszawą . XIX-wieczni rzemieślnicy używali charakterystycznych śrub, montowali rzeźby w bardzo konkretny sposób. Fałszerze rzadko mają możliwość, by podrobić XIX-wieczny gwint wewnątrz figury. Zazwyczaj sztucznie “patynują” śruby – co jest dość łatwe do rozpoznania.

K.: Czyli, jak w każdym segmencie rynku sztuki, diabeł tkwi w szczegółach, a pośpiech jest złym doradcą. Moniko, niesamowita pigułka wiedzy. Bardzo dziękuję, że podzieliłaś się z nami tymi technologiczno-detektywistycznymi sekretami.

M.: Bardzo dziękuję. Polecam też katalog wystawy “Bracia Łopieńscy. Tytani warszawskiego brązownictwa”, gdzie można znaleźć mój esej o technologii produkcji oraz ocenie brązów.

Rozmawiali:
dr Monika Bryl | Konrad Szukalski


Krótkie podsumowanie (FAQ):

Jak powstaje rzeźba z brązu?

Rzeźba z brązu powstaje poprzez wykonanie modelu, przygotowanie formy, odlew metalu, cyzelowanie i patynowanie.

Co robi cyzeler?

Cyzeler ręcznie wykańcza rzeźbę, usuwa ślady technologiczne i poprawia detale.

Jak rozpoznać oryginalną rzeźbę z brązu?

O autentyczności świadczą sygnatury, numeracja, jakość odlewu, patyna i dokumentacja pochodzenia.

Czy stare odlewy są więcej warte?

Często tak — szczególnie odlewy wykonane za życia artysty.


Konstanty Laszczka, Henryk Kuna, rzeźby z brązu patynowanego, archiwum Agra-Art
Konstanty Laszczka, Henryk Kuna, rzeźby z brązu patynowanego,